नेपालको कुनै पनि बैंकले कर्जा, क्रेडिट कार्ड वा जमानी स्वीकृत गर्नुअघि एउटा कागजात निकाल्छ: कर्जा सूचना केन्द्र लि. को तपाईंको रिपोर्ट, जसलाई सबैले CIB भन्छन्। धेरैजसो ऋणीले आफ्नो रिपोर्ट कहिल्यै हेरेका छैनन्। यो गाइडले त्यसमा के छ, के बिग्रन सक्छ, र कर्जा गुम्नुअघि कसरी सच्याउने भन्ने देखाउँछ।
CIB के हो
कर्जा सूचना केन्द्र नेपाल राष्ट्र बैंकको निर्देशनमा २०४६ सालमा स्थापना भयो र राष्ट्र बैंक र बैंकहरूको स्वामित्वमा छ। हरेक वाणिज्य बैंक, विकास बैंक, वित्त कम्पनी र लघुवित्त संस्थाले आफ्ना ऋणी CIB मा रिपोर्ट गर्नुपर्छ र कर्जा दिनुअघि CIB जाँच्नुपर्छ। यो पूरै बैंकिङ प्रणालीको एउटै सम्झना हो: तपाईंले २०७५ मा पोखराको वित्त कम्पनीबाट लिएको कर्जा आज वीरगञ्जको बैंकले देख्छ।
तपाईंको रिपोर्टमा के छ
व्यक्तिको CIB रिपोर्टमा यी हुन्छन्:
- तपाईंको नाममा भएका हरेक कर्जा र क्रेडिट कार्ड, ऋणदाता, स्वीकृत रकम, बाँकी, अवधि र नियमित छ कि भाखा नाघेको सहित।
- अरूका लागि तपाईंले जमानी बसेका कर्जा। यी सम्भावित दायित्वका रूपमा तपाईंविरुद्ध गनिन्छन्, र ऋणी चुक्यो भने तपाईं पनि कालोसूचीमा पर्न सक्नुहुन्छ।
- तपाईं सह-ऋणी भएका वा ऋण लिने कम्पनीको सञ्चालक भएका कर्जा।
- वर्गीकरण अनुसार भाखा नाघेको इतिहास: असल, सूक्ष्म निगरानी, कमसल, शङ्कास्पद, खराब।
- कालोसूचीको अवस्था, हालको र पुरानो, कारण सहित।
- जाँच, अर्थात् हालै कुन संस्थाले तपाईंको रिपोर्ट निकाल्यो।
CIB ले अब रिपोर्टसँगै अङ्कमा क्रेडिट स्कोर पनि दिन्छ। बैंकहरूले यसलाई कति भार दिने भन्ने अझै मिलाउँदैछन्, तर कम स्कोर पहिले नै बढी प्रिमियम वा सानो स्वीकृतिका रूपमा देखिन्छ।
केले कालोसूचीमा पार्छ
कालोसूची गम्भीर नतिजा हो। बैंकले यी अवस्थामा अनुरोध गर्न सक्छ:
१. कर्जा खराब वर्गमा परेमा, अर्थात् भुक्तानी तोकिएको अवधिभन्दा बढी भाखा नाघेको र असुली कारबाही सुरु भएको। २. ऋणी जानाजान चुक्ने भएमा: तिर्न सक्ने तर नतिर्ने, वा कर्जाको रकम अन्यत्र लगाएको। ३. मौज्दात नपुगेर चेक बारम्बार बाउन्स भएमा र बैंकले रिपोर्ट गरेमा। ४. जमानीकर्ताको ऋणी चुक्दा जमानीकर्ताले चुक्ता नगरेमा। ५. ठगी, नक्कली धितो वा कर्जाको दुरुपयोग प्रमाणित भएमा।
कालोसूचीका लागि पुरानो रु १० लाखको सीमाले अब धेरैजसो अवस्थामा साना ऋणीलाई जोगाउँदैन; अन्यथा भनिएमा हालको राष्ट्र बैंक निर्देशन हेर्नुहोस्।
परिणाम भारी छन्। कालोसूचीमा परेको व्यक्तिले कुनै पनि बैंक वा वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिन सक्दैन, नयाँ खाता खोल्न वा चेक जारी गर्न नपाउन सक्छ, कम्पनीको सञ्चालक बन्न सक्दैन र जानाजान चुकेको अवस्थामा पासपोर्ट र यात्रा रोक तथा ऋण असुली न्यायाधिकरणमार्फत सम्पत्ति असुलीको सामना गर्न सक्छ।
आफ्नो रिपोर्ट कसरी हेर्ने
आफ्नो अभिलेख हेर्ने अधिकार तपाईंलाई छ। दुई बाटो:
- आफ्नो बैंकमार्फत। शाखालाई तपाईंको CIB रिपोर्ट निकाल्न भन्नुहोस्। शुल्क लाग्छ, प्रायः केही सय रुपैयाँ, र उही वा भोलिपल्ट प्रिन्ट पाउनुहुन्छ।
- सीधै CIB बाट। नागरिकता र फोटो लिएर काठमाडौंस्थित कर्जा सूचना केन्द्रको कार्यालय जानुहोस्, वा यसको अनलाइन स्व-जाँच सेवा प्रयोग गर्नुहोस्। स्व-सेवा पोर्टलमा दर्ता र सानो शुल्क चाहिन्छ।
ठूलो आवेदनको कम्तीमा तीन महिनाअघि जाँच्नुहोस्। त्यसले समस्या सच्याउन समय दिन्छ।
सामान्य गल्ती र सच्याउने तरिका
रिपोर्ट बैंकले अपलोड गरेजति मात्र सही हुन्छ, र अपलोड ढिलो हुन्छ। सामान्य समस्या:
- बन्द भइसकेको कर्जा अझै खुला देखिनु। बक्यौता नभएको पत्र लिएर ऋणदातालाई CIB अद्यावधिक गर्न भन्नुहोस्। उनीहरूले गर्नैपर्छ; ढिलो गरे राष्ट्र बैंकको गुनासो एकाइमा जान सक्नुहुन्छ।
- बिर्सिएको जमानी वा हस्ताक्षर गरेको थाहै नभएको। वैध जमानी हटाउन सकिँदैन, तर ऋणीले तिरिरहेको छ र कर्जा बन्द भए बन्द देखिन्छ भन्ने सुनिश्चित गर्न सक्नुहुन्छ।
- गलत पहिचान मिलान। नेपालमा नाम दोहोरिन्छन्। अरूको कर्जा तपाईंको नागरिकता नम्बरमा देखिए आफ्ना कागजातका प्रतिलिपि सहित CIB र रिपोर्ट गर्ने बैंकमा लिखित उजुरी गर्नुहोस्।
- चुक्ता भइसकेका पुराना बक्यौता चालु देखिनु। बैंकबाट फर्स्यौट पत्र लिएर अवस्था सच्याउन लगाउनुहोस्।
हरेक सुधार CIB मा सीधै होइन, प्रविष्टि रिपोर्ट गर्ने बैंक मार्फत हुन्छ। बैंकले परिवर्तन पेश गरेपछि CIB ले प्रायः एक दुई हप्ता भित्र अभिलेख अद्यावधिक गर्छ।
कालोसूचीबाट हट्ने
सूचीबाट हट्ने एउटै बाटो छ: ऋण चुक्ता गर्नुहोस्, पूरै वा बैंकले स्वीकारेको लिखित फर्स्यौट अनुसार, फर्स्यौट पत्र लिनुहोस्, र बैंकबाट CIB मा सूचीबाट हटाउने अनुरोध पठाउन लगाउनुहोस्। CIB ले पाएको केही कार्यदिन भित्र सक्रिय चिन्ह हटाउँछ। ऐतिहासिक अभिलेख केही वर्षसम्म देखिन्छ, त्यसैले बैंकले अझै "पहिले कालोसूचीमा, यस मितिमा फुकुवा" देख्छ। त्यसपछि धेरैजसो बैंकले फेरि ऋण दिन्छन्, पहिलो एक दुई कर्जामा प्रायः बढी प्रिमियम वा बढी धितो सहित, र १२ देखि २४ महिनाको सफा भुक्तानीले सामान्य अवस्था फर्काउँछ।
सम्बन्धित बैंक गाभिएको वा बन्द भएको छ भने उत्तराधिकारी संस्थाले अनुरोध सम्हाल्छ। कर्जा अदालतमा छ भने सूचीबाट हटाउने काम फर्स्यौट वा फैसला पर्खिन्छ।
अभिलेख सफा राख्ने
- हरेक किस्ता र कार्डको न्यूनतम भुक्तानी मिति वा त्यसअघि तिर्नुहोस्। एक दिन ढिलो पनि गनिन्छ।
- आफैं तिर्न तयार नहुने कर्जाको जमानी नबस्नुहोस्।
- कर्जा औपचारिक रूपमा बन्द गर्नुहोस् र बक्यौता नभएको पत्र लिनुहोस्; अन्तिम किस्ताले फाइल बन्द गर्छ भनेर नमान्नुहोस्।
- एक पटकमा एक दुई बैंकमा मात्र आवेदन दिनुहोस्। हरेक जाँच लग हुन्छ।
- स्वास्थ्य जाँच जस्तै वर्षमा एक पटक आफ्नो रिपोर्ट निकाल्नुहोस्।
सफा CIB रिपोर्ट कर्जा फाइलको सबैभन्दा बलियो सम्पत्ति हो। तपाईंको मिलेपछि त्यसले कति कर्जा थेग्छ हाम्रो योग्यता जाँच र योग्यता बढाउने दस उपाय मा हेर्नुहोस्।